Komt het nog goed met de democratie?

Stichting Nieuwe Helden zoekt hoopvolle alternatieven 

Tijdens de Avond van Hoop van Arsenaal/Lazarus en het Nieuw Utrechts Toneel, vertelde acteur Willy Thomas over zijn bezoek aan het Zuid-Engelse dorpje Frome. Hij woonde er de plaatselijke gemeenteraad bij, die sinds 2015 alleen nog bestaat uit verkozenen van de partij Independents for Frome (ifF). Thomas zag hoe in een café-achtige setting aan elke tafel één schepen plaatsnam en de inwoners van Frome vrij aanschoven. Vervolgens leidde de burgemeester, elk jaar een andere, de vergadering. Over alle agendapunten spraken ze – emotioneel of wetenschappelijk gestaafd – tot niemand nog iets toe te voegen had. Op basis van die opmerkingen paste het college meteen de voorliggende decreten aan en legde ze aan het voltallige publiek ter stemming voor. In 2019 won ifF opnieuw alle zetels. 

Dit voorbeeld van lokale directe democratie waarbij iedereen zich gehoord voelt, stemt niet alleen hoopvol, het had net zo goed een tussenstop kunnen zijn in de reis die Stichting Nieuwe Helden maakte langs vernieuwende democratische initiatieven in Europa. Storyteller Emma Lesuis goot hun ontdekkingstocht in België, Nederland en IJsland in een driedelige documentaireserie, die dagelijks doorlopend in de lokettenzaal van De Grote Post te zien is. 

Lego 

Al decennia constateren politicologen dat het vertrouwen in de democratische instellingen blijft afnemen. Er zou een onoverbrugbare kloof tussen burger en politiek bestaan, met de opmars van autoritair en nationalistisch populisme tot gevolg. Stichting Nieuwe Helden vroeg zich daarom af hoe we de democratische structuren kunnen vormgeven zodat ze tegemoetkomen aan de nood aan een transparantere, krachtdadigere, toegankelijkere, ja, democratischere democratie. 

Ze werpen hun licht op bottom-up initiatieven die in Europa als paddenstoelen uit de grond schieten, zoals in Frome. In Nederland bedenkt design thinker Rudy Van Belkom een nieuw kiesstelsel met Lego-blokjes: nu kunnen we enkel op partijen stemmen en moeten we het hele partijprogramma voor lief nemen, maar hij ontwikkelde een kiessysteem waarbij je per thema een andere partij aanduidt. Liever wat linkser op milieu, beetje liberaal op onderwijs. Cherry-picking democratie, zou je het kunnen noemen, waarbij je zelf met bonte kleuren een Lego-toren bouwt. 

In Gent kunnen burgers sinds kort dan weer een deel van begroting zelf uitgeven. Online stemmen de stroppendragers voor projecten waaraan ze dit burgerbudget willen spenderen. Zo kwam er bijvoorbeeld de Geveltuinbrigade, een organisatie die verkommerde huisgevels opfleurt met planten. 

De IJslanders ging vooralsnog het verst in hun directe democratie, ze schreven een nieuwe grondwet. Nadat het land op de rand van het bankroet stond tijdens de financiële crisis, “was het alsof de IJslanders wakker werden uit een winterslaap”, zegt mensenrechtenadvocaat Katrín Oddsdóttir. In 2012 werden duizend mensen willekeurig geloot om één dag aan de nieuwe grondwet te werken. Vervolgens gingen specialisten aan de slag met dit denkwerk en werd er een grondwetsraad verkozen. In vier maanden was er een nieuwe grondwet, maar tot op heden is die nog niet geratificeerd. Het IJslandse parlement stemde tegen. 

Die verkrampte reactie van het parlement zet de kloof tussen burger en democratie op scherp. Maar het toont even goed hoe de democratie dan wel werkt: de oude en conservatieve Onafhankelijkheidspartij is na herhaaldelijke verkiezingen sinds het burgerproces nog steeds de grootste. Misschien vonden de burgers die bij de nieuwe grondwet betrokken waren het geweldig wat ze deden, maar het deel van de bevolking dat hierbij niet betrokken was, lijkt vooralsnog niet overtuigd. Er gaapt ook een kloof tussen wie wel en wie niet democratisch participeert. 

Giftige paddenstoelen 

Georges Casteur van de Oostendse burgerlijst Recht door Zee vertelt dat het inderdaad niet gemakkelijk is om alle burgers actiever te betrekken: “Het zal altijd maar een minderheid zijn die zijn nek uitsteekt.” Het probleem is dat Stichting Nieuwe Helden de implicaties hiervan voor de nieuwe democratische initiatieven zelf niet kritisch lijkt te bevragen. 

Wie neemt bijvoorbeeld deel aan de directe democratie? Zijn dat niet vooral hoogopgeleide mondige en digitaal vaardige mensen? Leidt dat niet net tot een nieuwe ongelijkheid? Als je een willekeurig geloot burgerparlement samenstelt, hoe zorg je dan dat wie niet deelneemt zich toch betrokken voelt? 

Manu Claeys, van de Antwerpse actiegroep stRaten-generaal, noemt de huidige representatieve democratie “lui, passief en gehandicapt”. Burgers willen meer dan om de vijf jaar kunnen stemmen. Maar hoeveel ‘meer’ is legitiem? Waar halen participatieve enthousiastelingen bijvoorbeeld het mandaat vandaan om de hele gemeentebegroting te beheren? Uit hun enthousiasme? 

Dit is geen uiting van conservatisme of van een radiaal ongeloof in nieuwe democratische mogelijkheden. En al helemaal niet om de impact van burgerinitiatieven te minimaliseren. Zoals Frome en voorbeelden uit de documentaires aantonen, kunnen ze zeer succesvol zijn. Maar, om de klassieke filosoof van de liberale democratie John Stuart Mill te parafraseren: de confrontatie met tegenargumenten dwingt je om je eigen argumenten te versterken en dat komt de waarheid alleen ten goede. Als we echt bezorgd zijn om de toekomst van onze democratie, laten we dan ook de nieuwe initiatieven kritisch benaderen. Er zitten misschien wel giftige paddenstoelen tussen. 

Stichting Nieuwe Helden wil in eerste instantie tonen welke kracht er van burger uitgaat om het heft in eigen handen te geven. Dat optimistisch verhaal stemt tot hoop, maar dat mag ons er niet van weerhouden om zelfkritisch te zijn. 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.