‘Dwalende gedachten’

Dirigenten van mijn innerlijke zee(storm), afl. 3

Door TOM HANNES – Beste allen. Een Nederlandse zenleraar vertelde me eens dat hij een oude Japanse meester vroeg wat westerse boeddhisten, die toch al zoveel mediteren, nog te leren hadden. De Japanner antwoordde kort: how to move. Westerse boeddhisten oefenen zich in mindful zitten, rozijnen eten en wandelen. Maar dat was niet waar de oude meester op doelde. Hij had het over de manier waarop we ons verhouden met de wereld waarin we bewegen. We zijn namelijk geneigd ons te gedragen alsof we een puntje zijn op een dunne lijn van hier naar daar. Terwijl echte zenmensen altijd 360° gewaarzijn horen te hebben. Dat zie je dan in hun ruime, elegante, genereuze omgang met hun omgeving. How do you move? Bijvoorbeeld u, ja u, die zich nu een weg baant naar de bar om iets te bestellen, om te bekomen van de overdosis cultuur die u vandaag hebt opgedaan. Of u, die met zichtbaar ongemak rondpikkelt, omdat u vanmiddag op het strand in iets scherps hebt getrapt en nu ongerust bent dat anderen tegen uw pijnlijke teen zullen stoten. Of u, die alweer veel te lang in veel te druk autoverkeer hebt gezeten, en hier zonet bent aangekomen, nog lichtjes stomend. Iedereen hier aanwezig. Hoe beweegt u zich door uw leven? How do you move?

         Als ik me de kerkbezoeken uit mijn verre jeugd juist herinner, begon de pastoor de misviering meestal met de woorden: ‘Beminde gelovigen, we zijn hier samengekomen….’ En dan vertelde hij waarom we hier waren samengekomen. Om dank te zeggen. Om God te eren. Dat soort dingen. Vandaag zou ik gelijkaardig willen beginnen. Maar korter. Ik zou willen beginnen met de woorden: ‘Beste allen, wij zijn hier.’ Want daarover wil ik het hebben. Over wat het betekent om hier te zijn. Over wat er gebeurt als we dat een kwartiertje tot ons laten doordringen. Even niets producerend, of creërend. Ook niets consumerend, als dat zou lukken. Want u hebt zolang in de file gestaan. Of zo lang aan de bar staan wachten. Of met uw pijnlijke teen verdient u toch iets lekker te nuttigen? En toch. Stel je voor. Een kwartiertje alleen maar stilstaan bij de vraag: wat is hier zijn?

         Ik ben dan wel geboekt om te spreken als zenboeddhist en meditatieleraar. Maar vreest niet, we gaan geen kwartiertje mindfulnessen. Daar is het hier de plaats niet voor. We gaan onze denkbeelden onderzoeken over wat hier is, waar hier is. Want ons ‘hier’ riskeert onzichtbaar te worden. Ik heb het dan niet over het cliché dat we altijd ergens anders willen zijn en daardoor het hier-en-nu-moment verkwanselen. Dat is inderdaad zo, en daarom is het een cliché, maar daarover zal het hier niet gaan. Wel over wat voor iets dat ‘hier’ is. Want door dat uit het oog te verliezen, door dit hier onzichtbaar te laten worden, maken we brokken. In onszelf. En in onze wereld.

         Maar misschien is de vraag ‘wat is hier’ te moeilijk. Laten we daarom, beste allen, beginnen met een andere vraag: waar is hier? Dat klinkt misschien dan weer te gemakkelijk. Want is het niet nogal wiedes dat bijvoorbeeld hier de plek is waar mijn lichaam is? Wel, dat hangt ervan af. Neem nu dat we hoofdpijn hebben en iemand vraagt ons waar het pijn doet. Dan is de kans inderdaad groot dat we antwoorden: ‘Hier achter mijn ogen’. Maar als we dezelfde vraag stellen aan die mevrouw met haar pijnlijke teen, zou zij mogelijk antwoorden ‘daar aan mijn teen’. Dus zelfs binnen ons eigen lichaam – ons hierste hier – is er al een daar. De zone net achter onze ogen is meer hier dan onze tenen, die meer daar zijn.

         Dit vreemde verschijnsel geeft iets prijs van onze heimelijke denkbeelden over het hier. Over wat het hier is. Namelijk dat het, in het ideale geval, een punt is. Als we zeggen dat we ‘helemaal hier zijn’, zeggen we daarmee dus onbewust dat we een afgesloten dingetje in de ruimte zijn. En in die ruimte bewegen wij ons op een dunne lijn van hier naar daar: naar ons doel, de bar, het einde van de file, de rode-kruispost als we in iets getrapt hebben, op de werkvloer, de kinderen afhalend van school…

         Ons hier-zijn wordt ook beïnvloed door de andere dingen in de ruimte: buren, familieleden, files, instituten, wetten, hoog- en laagconjuncturen, oorlogen, stijgende brandstofprijzen, stakingen,overstromingen en droogtes. Op onze lijn van hier naar daar, delen we al die dingen op in twee grote groepen: degene die ons helpen en degene die ons tegenzitten. De eerste noemen we hulpbronnen, resources, bondgenoten. De tweede hindernissen, concurrenten, vijanden.

         Deze manier van kijken is tot diep in onze poriën doorgedrongen. Meer dan we geneigd zijn te erkennen. Ze is namelijk een product van de moderne theologie die ons nu al een halve eeuw in de greep houdt: het neoliberalisme. We zijn er zeker niet allemaal officieel fan van, maar we zijn er in de praktijk wel allemaal volgeling van. In onze concrete beslissingen, onze reflexen en onze spontane denkbeelden herhalen we onophoudelijk de ene grote geloofsbelijdenis: ‘alles wat ik moet doen is zorg dragen voor mijn eigen lijn van hier naar daar. Dan zorgt een onzichtbare hand wel vanzelf voor het algemene belang.’ Maar ondertussen zorgt ons gedrag ervoor dat een maar al te zichtbare hand lelijke klappen uitdeelt over de hele wereld, in de toenemende kloof tussen straatarm en superrijk, in de burnout-golven en in een klimaatverschuiving die ook deze zomer weer in de as legt.

         Onze reflexen verblinden ons voor het feit dat er ook een andere manier van kijken naar het hier is. Want natuurlijk zijn wij geen punten op een lijn. Dat is maar een manier van spreken. Een heel besmettelijke manier weliswaar, die zich als een pandemie heeft verspreid, en in opeenvolgende golven onze visie op het leven blijft verengen. Maar ons leven kan ook veel breder, ruimer beleefd worden. Wat we daarvoor moeten doen is anders leren kijken naar het hier. Dit hier. Elk hier. Niet één keer dus, maar vaak. Heel vaak. Niet als een theorie, niet als een plots inzicht, maar als een kijkpraktijk. Een kijkpraktijk waarmee we onszelf niet zien als dingen maar als wolken van relaties. Een kijkpraktijk waarmee we ons leven niet zien als een lijn, maar als een landschap. En vooral een kijkpraktijk waarmee we ons hier niet zien alseen punt, maar als een veld. Dat verandert how we move.

         We zouden deze kijkpraktijk ‘veldgewaarzijn’ kunnen noemen. Het leert ons het hier zien als een situatie, een landschap zo weids als ons gewaarzijn ervan. Een veld is de hele omgeving die onze zintuigen hier en nu waarnemen of waar we weet van hebben. Met het woordje ‘veld’ lopen we een risico, ik weet het. Esoterische therapieën hebben de kwalijke neiging om ‘veld’ te koppelen aan al te vage denkbeelden en workshops. Omdat onze onrustwekkende tijden net heel down to earth praktijken vereisen, zal ik veldgewaarzijn hier uitleggen aan de hand van een praktisch en alledaags voorbeeld: het verkeer.

         Want, beste allen, geef toe: is er één domein waarin we ons meer gedragen als een puntje op een dunne lijn van hier naar daar, al de rest herleidend tot hindernissen en idioten, dan het verkeer? Is er één domein in ons leven waarin duidelijker is dat dit beeld tot onnodige ellende leidt dan het verkeer? En komt het niet mooi uit dat die ellende voortkomt uit het feit dat de oorspronkelijke betekenis van het woord ‘verkeer’ vergeten is, onzichtbaar is geworden? We zijn ooit beginnen denken dat, als we ons in het verkeer begeven, dit betekent dat we zo snel mogelijk van hier naar daar moeten geraken, indien nodig ten koste van de anderen. Maar oorspronkelijk had het woord ‘verkeer’ een diametraal tegengestelde betekenis. Het betekende ‘omgang’, ‘verkering hebben’, zelfs ‘verblijven’. Dus wat gebeurt er met ons als we die oude betekenis opnieuw opnemen, in ons kijken steken en toepassen in how we move? Het is het experiment op zich minst meer dan waard.

         Bijvoorbeeld: we komen in onze auto aan op een kruispunt. De miserie begint al bij het woord ‘kruispunt’. Want ‘punt’ doet meteen vermoeden dat er te weinig plaats zal zijn. Dat maakt ons al op voorhand claustrofobisch, wat doorgaans niet het beste in ons bovenhaalt. Maar stel dat we deze keer ervoor kiezen om niet naar een kruispunt, maar naar een kruisveld te kijken. Wat zien we dan? We zien niet alleen een hindernis op onze weg van hier naar daar. We zoeken zelfs niet in de eerste plaats naar de snelste – zogezegd sportieve  – manier om de hindernis te nemen. We komen aangereden en kijken naar het hele veld. Dat wil zeggen: zo breed mogelijk. In plaats van een tunnel zien we een panorama waarin allerlei dingen verblijven en waar we nu zonet ook zijn aangekomen.

         We zien de fietser die normaal gezien voorrang aan ons zou moeten verlenen, maar van wie we niet helemaal zeker zijn of die ons wel gezien heeft. Een voetganger wil het kruispunt oversteken, en haar lichaamstaal toont dat ze er al lang staat en haar geduld begint te verliezen. Een chauffeur van een koerierdienst raadpleegt zijn smartphone terwijl hij te snel het kruispunt oprijdt. De wagen achter ons probeert ons in te halen en iets in de blik van de chauffeur vertelt ons dat elke kleine wrijving met hem zal uitmonden in een hormonaal gestuurde machtsstrijd. Zulke dingen. Je kunt die zien. Het is indrukwekkend hoeveel je kunt zien als je veldkijkt.

         Ook onze eigen innerlijke wereld hoort tot het veld. We komen het kruispunt niet alleen opgereden met het plan om linksaf te slaan. We komen eraan met een hele psychische lading. We zijn in een vriendelijke of boze bui. In een genereuze of wrokkige stemming. We hebben een grote sjieke auto waardoor we denken dat we meer mogen in het verkeer, of we hebben een kleine, gammele auto waardoor we denken dat anderen denken dat ze meer mogen in het verkeer. We hebben veel zelfvertrouwen of we hopen zelfvertrouwen te etaleren door ons als een eikel te gedragen. Zo kunnen we onszelf leren lezen als een buienradar: ‘Aha, mooi weer verwacht’. Of: ‘Hola, onweer op komst’.

         Alleen al de ruimte nemen om al deze bestanddelen van dit panorama hier te zien leidt tot een gestalt-switch. Dat kan heel snel gebeuren. De deugddoende effecten kunnen we ook heel snel ervaren. Leven in een landschap is immers zoveel rustiger, fijner, weidser, en daardoor minder agressief en daardoor minder tot idioot gedrag leidend dan leven alsof we door een dunne tunnel geperst worden. Vanuit die ruimere blik wordt het zoveel makkelijker en evidenter om in te zien wat we hier en nu het best moeten doen om de rust in het hele veld te bewaren – en wie weet zelfs te bevorderen. Door how we move.

Natuurlijk is veldrijden op een kruispunt maar één voorbeeld. Op de werkvloer doen we aan veldwerk. Met onze geliefde liggen we te vrijen in een veld. Zodra we rondwandelen zijn we aan het veldlopen. Dan trappen we bijvoorbeeld minder in stekelige dingen. Van onze start to run in het een park maken we dan een partijtje veldlopen, in plaats elke relatie met de omgeving op te offeren in naam van onze eigen individuele flow. Veldgewaarzijn is iets voor elk moment. Het is dus niet alleen iets om te doen als we chillen in de natuur of op een meditatiekussen. Dat idee is op zich al neoliberaal: overdag gaan we als haaien voor onze eigen winstgroei, maar af en toe laden we als vriendelijker wezens even de batterijen op. Maar veldgewaarzijn heeft niets te maken met batterijen, of met ‘meer zijn dan doen’. Het heeft alles te maken met een begrip van wat hier is: een landschap. Waar hier is: de hele omgeving die we kunnen waarnemen. Wat wij zijn: een wolk van relaties. We zijn de omgang met alle kleine en grote dingen in de weide omtrek van dit hier. Op elk moment zijn we verkeer.

Voorgelezen op Café Koer op vr 29 juli om 18:30 uur.

Tom Hannes is zenmeditatieleraar, podium-performer, auteur van boeken als Zen of het konijn in ons breinLeven in het nu en De Boeddha van de badkamer en opiniemaker voor De Standaard. Als filosofisch researcher aan de Universiteit van Eindhoven doet hij onderzoek naar de verbanden tussen de boeddhistische filosofie en onze huidige grote wereldproblemen.

Een overzicht van de gastsprekers in de reeks Dirigenten vind je hier.

Foto: Koen Broos. Meer informatie over Tom Hannes: https://www.tomhannes.be/


Geef een reactie

%d bloggers liken dit: